Minima­regelingen tussen noodhulp en kansen­gelijkheid

“Mijn verbeeldingskracht is beperkt door opgroeien in armoede” Met die woorden beschrijft schrijver en journalist Hizir Cengiz in de Podcast Hoe armoede nooit uit je gaat dat armoede meer dan geldgebrek is, maar ook invloed heeft op dromen, kansen en toekomstperspectief. Dat bredere perspectief staat centraal in het Leidse armoedebeleid. De gemeente Leiden wil dat iedereen kan meedoen aan de samenleving, ongeacht inkomen of financiële problemen. Daarbij gaat het niet alleen om het oplossen van acute nood, maar ook om kansen op ontwikkeling, onderwijs, sport en sociale participatie.

Sociale kwaliteit

Sociale kwaliteit gaat over de mate waarin mensen daadwerkelijk kunnen deelnemen aan de samenleving en invloed kunnen uitoefenen op hun eigen leven. Welzijn hangt niet alleen samen met inkomen, maar ook met sociale relaties, toegang tot voorzieningen, kansen op ontwikkeling en het gevoel erbij te horen. Sociale kwaliteit ontstaat wanneer mensen voldoende bestaanszekerheid hebben én de mogelijkheid krijgen zich sociaal, cultureel en maatschappelijk te ontplooien. Minimaregelingen kunnen daaraan bijdragen. Ze bieden niet alleen financiële ondersteuning, maar kunnen sociale uitsluiting verminderen, maatschappelijke participatie bevorderen en kansen vergroten. In Leiden bestaat een uitgebreid netwerk van regelingen, fondsen en voorzieningen voor inwoners met een laag inkomen. Veel onderzoek richt zich op het beperkte bereik van zulke regelingen: niet iedereen die ervoor in aanmerking komt, maakt er gebruik van. De Werkplaats Sociaal Domein Den Haag – Leiden koos een andere invalshoek: in hoeverre sluiten de regelingen aan bij wat inwoners nodig hebben?

De Leidse Taskforce Armoede

De Leidse Taskforce Armoede is een netwerk van organisaties die te maken hebben met inwoners met geldproblemen, schulden en/of armoede. Aangesloten organisaties zijn onder andere de Gemeente Leiden, de sociale wijkteams, woningcorporaties Ons Doel en de Sleutels, de Voedselbank, Diaconaal Centrum de Bakkerij, het Leids Steunloket Migranten, Buzz, Incluzio, Shout!, SOL, de Adviesraad Sociaal Domein, Hogeschool Leiden/WSD, JES Rijnland, SUN, zorgverzekeraar Zorg en Zekerheid. 

Professionals van sociale wijkteams, schuldhulpverlening, jeugdteams en Buzz kunnen gebruikmaken van het zogeheten maatwerkbudget. Dit kan worden ingezet voor inwoners met acute financiële problemen of vastgelopen situaties. Het budget maakt snelle ondersteuning mogelijk, bijvoorbeeld voor leefgeld, een koelkast, woninginrichting of vervoer. Organisaties die geen toegang hebben tot dit maatwerkbudget, hebben aangegeven zelf ook over zo’n budget te willen beschikken. Dit werpt de vraag op waar deze behoefte vandaan komt. In welke situaties ervaren Leidse organisaties in het sociaal domein dat bestaande regelingen geen oplossing bieden? In opdracht van de Taskforce heeft de  Werkplaats Sociaal Domein Den Haag – Leiden dit onderzocht.

Leids maatwerkbudget en noodfonds

Professionals die toegang hebben tot het maatwerkbudget zijn daar positief over. Zij waarderen vooral de snelheid, flexibiliteit en beperkte bureaucratie. Veel situaties kunnen ermee worden opgelost, zolang duidelijk is dat de ondersteuning bijdraagt aan een duurzame verbetering. Het maatwerkbudget en noodfondsen zijn vaak gekoppeld aan acute nood of bestaande hulpverlening. Huishoudens die nog niet bekend zijn bij het sociaal wijkteam vallen daardoor soms buiten de boot. Professionals signaleren situaties, waarin een relatief kleine bijdrage grotere problemen kan voorkomen, maar waarvoor geen passende regeling bestaat.

Organisaties als JES Rijnland en SHout! werken vooral preventief: zij proberen problemen vroegtijdig te signaleren voordat sprake is van ernstige schulden of crisissituaties. Juist daar lopen zij tegen grenzen aan. Wat voorbeelden: een jongen die voor Jong Oranje is gescout, kan niet deelnemen aan selectietoernooien, omdat zijn ouders de reis- en verblijfskosten niet kunnen betalen. MBO-studenten die met extra Engelse lessen of andere specifieke trainingen willen investeren in hun kansen op de arbeidsmarkt, komen niet in aanmerking voor ondersteuning. Ook praktische zaken, zoals schoolspullen, een goede schooltas of babyvoeding blijken soms moeilijk te financieren. Een professional vertelt hoe zij dankzij financiële ondersteuning in haar jeugd mee kon op een schoolreis naar Rome. Het contact met een voor haar onbekende wereld verruimde haar blik en beïnvloedde haar toekomstperspectief. Zulke ervaringen laten zien dat ondersteuning niet alleen draait om overleven, maar ook om sociale mobiliteit en kansen.

Meer dan financiële hulp

Deze situaties zijn niet acuut genoeg voor noodfondsen, maar kunnen wel grote gevolgen hebben voor ontwikkeling en kansen op langere termijn. Daarmee raakt het onderzoek aan een fundamentele vraag: moet armoedebeleid zich uitsluitend richten op noodhulp of ook op het vergroten van kansengelijkheid?