Aankomen in Amsterdam gaat niet vanzelf

Jaarlijks komen veel nieuwkomers met verschillende achtergronden aan in Amsterdam. Aankomen in een nieuwe stad betekent meer dan een woning, werk of papieren regelen. Voor nieuwkomers gaat het ook om contact maken, de weg leren kennen, vertrouwen opbouwen en ontdekken waar je terechtkunt met vragen. Juist daarin kan de sociale basis een belangrijke rol spelen.

Drie W’s

In Amsterdam zijn buurthuizen, welzijnsorganisaties en buurtteams bedoeld als laagdrempelige plekken voor ontmoeting, ondersteuning en doorverwijzing. Toch vinden veel nieuwkomers deze voorzieningen niet vanzelf. Uit interviews met nieuwkomers komen drie factoren naar voren die het voor hen moeilijk maken om de weg naar de institutionele sociale basis te vinden: wantrouwen, wegwijs zijn in het systeem en verlies van waardigheid.

1. Wantrouwen – Nieuwkomers zijn vaak terughoudend richting (overheids)instanties. Negatieve ervaringen in het land van herkomst, maar ook onbekendheid met het Nederlandse systeem, leiden tot argwaan. Veel wordt daarom opgelost in de eigen kring, binnen de persoonlijke en gemeenschappelijke sociale basis.
2. Wegwijs zijn – Veel nieuwkomers hebben beperkte kennis van ondersteuningsmogelijkheden in de sociale basis. Dit komt deels door onbekendheid met dit soort voorzieningen, maar ook tijdsdruk en bestaansonzekerheid spelen een rol. Wie vooral bezig is met overleven, heeft weinig ruimte om nieuwe infrastructuren te leren kennen.
3. Waardigheid – Op verschillende momenten in het aankomsttraject ervaren nieuwkomers verlies van waardigheid, zowel in contact met ‘het systeem’ als in interacties met anderen in de samenleving. Dat beïnvloedt de mate waarin zij zich veilig en welkom voelen om ondersteuning te zoeken.

Deze drie W’s zorgen ervoor dat sommige nieuwkomers lang in de ‘aankomstfase’ blijven. Ze maken gebruik van voorzieningen binnen hun eigen gemeenschap of voorzieningen die speciaal gericht zijn op nieuwkomers. In het boekje Aankomen in Amsterdam zijn een aantal van de ervaringen van nieuwkomers verbeeld in narratieve en visuele aankomstverhalen. De tijdlijnen laten zien waar mensen steun vinden en hoe hun behoeften aan ondersteuning in de tijd verschuiven. Sleutelfiguren, toevallige ontmoetingen en informele netwerken spelen in de eerste jaren na aankomst vaak een belangrijke rol in het vinden van ondersteuning.

De rol van de opbouwwerker

Hoewel veel nieuwkomers de sociale basis nog niet of nauwelijks weten te vinden, hebben voorzieningen, zoals buurthuizen en welzijnsorganisaties zoals gezegd, wel een rol voor deze groep. Zij zijn er voor alle Amsterdammers, dus ook voor nieuwkomers. De opbouwwerker is de centrale professional in dit werkveld. Samen met andere partijen in het sociaal domein vormt de opbouwwerker een belangrijke schakel in het opvangen en ondersteunen van nieuwkomers in de stad. In de praktijk blijken opbouwwerkers echter vaak zoekende in hun rol.

Het onderzoek laat zien dat zij niet allemaal vanuit dezelfde taakopvatting werken. Sommige opbouwwerkers kiezen voor een faciliterende aanpak. Zij volgen het eigen initiatief van nieuwkomers, zoals zij dat ook bij andere bewoners of groepen doen. Andere opbouwwerkers werken meer activerend. Zij benaderen nieuwkomers als een specifieke groep en bouwen gerichte kennis op over hun behoeften en positie.

In de praktijk balanceren de meeste opbouwwerkers tussen beide rollen. Zo kunnen zij maatwerk bieden, maar worstelen zij ook met de grenzen van hun taken en verantwoordelijkheden.

Waar maatwerk kan omslaan in willekeur

Doordat opbouwwerkers hun rol ten aanzien van nieuwkomers verschillend invullen, is de ondersteuning niet overal gelijk. Het hangt nu sterk af van wie er als opbouwwerker werkt, welke opdracht diegene heeft en welke partners in de wijk aanwezig zijn. Ook samenwerking met informele initiatieven, migrantenzelforganisaties en partijen als VluchtelingenWerk of COA is niet overal structureel. Vaak is die samenwerking persoonsafhankelijk. Dit zorgt voor een zekere willekeur in de ondersteuningsmogelijkheden van nieuwkomers.

Sociale kwaliteit

De lens van sociale kwaliteit vestigt de aandacht op de samenhang van verschillende sociale dimensies en de complexiteit van problemen. Het kijkt hoe mensen, in wisselwerking met hun omgeving, tot hun recht kunnen komen op een manier die hen goed doet. Als we het onderzoek naar nieuwkomers door deze lens bekijken, vallen zowel de multi-dimensionele uitdagingen op, áls de kracht van de sociale basis om aan meerdere van deze dimensies tegelijkertijd te werken.

Voor veel nieuwkomers zijn meerdere van de voorwaarden voor sociale kwaliteit - sociaaleconomische zekerheid, sociale cohesie, sociale inclusie en sociale empowerment - in het geding. Zij zitten regelmatige in financieel onstabiele situaties, hebben moeite om sociaal-cultureel te landen in de nieuwe samenleving, ervaren een gebrek aan regie over hun eigen situatie (empowerment) en voelen zich niet gelijkwaardig behandeld. Daarnaast komt ook de wisselwerking tussen individu en samenleving sterk naar voren: door het verharde maatschappelijke discours rondom asiel en migratie voelen nieuwkomers zich minder welkom. Dit kan tegenstellingen tussen groepen vergroten en maakt het werk van generieke sociaal professionals ingewikkelder.

Tegelijkertijd laat het onderzoek zien hoe het werk van opbouwwerkers in de sociale basis een positieve bijdragen levert aan meerdere dimensies van sociale kwaliteit. Fiets- en taallessen kunnen bijvoorbeeld bijdragen aan zowel sociale inclusie (het huis uit komen en contact leggen) als sociale empowerment. Activiteiten ‘in eigen kring’, met andere nieuwkomers of mensen uit hetzelfde land van herkomst, zijn erg belangrijk voor sociale participatie en steun. Activiteiten in gemixte groepen kunnen juist weer bijdragen aan sociale cohesie en het wegwijs worden in de nieuwe samenleving. Ook de economische dimensie komt in beeld met activiteiten die inzetbaarheid op de arbeidsmarkt verbeteren.

Zoals het onderzoek laat zien, vinden nieuwkomers een deel van de nodige ondersteuning ook juist buiten de institutionele sociale basis, bijvoorbeeld in het informele domein. De sociale kwaliteit-benadering onderstreept daarmee de waarde van samenwerking tussen verschillende domeinen om nieuwkomers op alle sociale dimensies te bedienen.

Dialoogbijeenkomsten: in gesprek met de praktijk

Beide fasen van het onderzoek werden afgesloten met een dialoogbijeenkomst met betrokken professionals, beleidsmakers, vrijwilligers, actieve bewoners, onderzoekers en ervaringsdeskundigen. Tijdens de sessies werden de onderzoeksproducten gepresenteerd en kwamen een aantal (ervarings)deskundigen aan het woord over het thema. Daarna gingen deelnemers uiteen in kleinere groepjes om gezamenlijk dieper in te gaan op de thema’s uit het onderzoek en na te denken over mogelijk vervolgstappen in de praktijk.

Uit beide bijeenkomsten kwam de noodzaak naar voren om tijd en ruimte te creëren voor fysieke ontmoeting tussen professionals, om elkaar beter te leren kennen en gezamenlijk te reflecteren. Daarnaast werd het belang benadrukt van heldere rol- en taakafbakening bij samenwerking. Wie doet wat, en dekt dat samen de behoeften van nieuwkomers?  Ook was er veel aandacht voor de rol en belasting van informele partijen en de mogelijkheid om ervaringsdeskundigheid van nieuwkomers structureel in te bedden in de formele ondersteuning.

Tekst: Rosanne van Kommer, Willo Molenaar
Beeld: iStock