‘Iedereen is welkom’ blijkt nog niet zo eenvoudig

Agenda Zorg & Veiligheid

De ABCD-aanpak staat voor Asset Based Community Development. Het is een methodiek in het sociaal werk die uitgaat van de kracht, talenten en mogelijkheden van bewoners zelf, in plaats van te focussen op problemen en wat er mis is.

De methodiek is gebaseerd op vijf kernprincipes, ook wel bekend als ‘The Big Five’:

• Focus op wat sterk is: Kijk naar wat er al wél is in de buurt (talenten, verenigingen, plekken) in plaats van naar wat er ontbreekt.
• Bewoners aan het roer: Bewoners bepalen zelf wat er in hun wijk gebeurt; de professional ondersteunt en faciliteert.
• Relatiegericht: Eerst bouwen aan sociaal contact en vertrouwen, pas daarna aan de inhoud van projecten.
• Plaatsgebonden: Elke wijk of gemeenschap is uniek en vraagt om een eigen, lokale aanpak.
• Inclusief: Iedereen hoort erbij en doet mee. De vraag is steeds: 'Voor wie is de lege stoel?'

De Kracht van Samen

Wat is de bijdrage van de ABCD-benadering en buurtverbindersaanpakken aan vitale gemeenschappen in de periode 2023-2025? In opdracht van het Oranje Fonds zochten het Verwey-Jonker Instituut en het lectoraat Versterken van Sociale Kwaliteit van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen (HAN) onder de noemer de De Kracht van Samen samen naar antwoorden op deze vraag.  Het onderzoek speelde zich af in de 33 buurten van de programma’s Van Buurten naar Communities van LSA bewoners en Sterke Buurtverbinders van het Oranje Fonds. De onderzoekers rapporteren effecten van de gemeenschapsgerichte aanpakken op drie niveaus: bij individuele bewoners (meer zelfvertrouwen, participatie en welzijn), binnen sociale verbanden (sterkere en meer wederkerige relaties tussen bewoners) en op het niveau van de buurt als geheel (leefbaarheid, voorzieningen, bewonersregie en buurtgevoel). Ondanks de veelheid aan effecten, die elkaar onderling ook nog eens versterken, blijft één conditionele factor van de sociale kwaliteit - zie figuur op p.8 duidelijk achter: sociale inclusie. Op beleidsniveau blijft ook de factor sociale empowerment achter.

Palet aan effecten

De onderzoekers beschrijven de veelheid aan effecten met de metafoor van een palet. Net als bij het mengen van kleuren op een schilderspalet zijn de afzonderlijke effecten van de gemeenschapsgerichte aanpakken niet meer te onderscheiden. Dit sluit aan bij de factoren van de benadering van sociale kwaliteit: die beïnvloeden elkaar onderling ook. Desondanks zien de onderzoekers dat de effecten nog niet in alle vier de kwadranten van sociale kwaliteit evenredig te zien zijn. Met name sociale inclusie blijft achter. Dat geldt in mindere mate voor sociale empowerment: wat betreft inwonersregie bij activiteiten zijn er zeker effecten te zien, maar op het niveau van beleidsbeïnvloeding zijn die er nauwelijks.

Een van de wervels

De factor sociale inclusie is bij ABCD een van de vijf wervels die de ruggengraat van de benadering verbeelden: iedereen is welkom. Community builders en andere gemeenschapsgerichte werkers vinden dit volgens Visser dan ook een belangrijk principe. Maar hij zegt ook: ‘Dit is de bouwsteen waar ze het minste grip op ervaren.’ Een van de oorzaken daarvan is volgens Brummel dat er zoveel vormen van diversiteit zijn, waar community builders idealiter allemaal rekening mee houden. ‘Vaak zijn ze wel inclusief volgens culturele lijnen. Maar dat zijn groepen die vaak al georganiseerd zijn. Dus die kunnen door community builders en actieve bewoners als een groep benaderd en uitgenodigd worden. Het wordt lastiger als mensen niet als groep te bereiken zijn. Denk aan mensen met beperkingen of chronische aandoeningen. Hen vinden en toeleiden naar activiteiten is lastig.’

Scholing en tools

En als er eenmaal een diverse groep mensen betrokken is, dan ben je er nog niet als community builder of actieve bewoner, voegt Brummel eraan toe. Er kunnen spanningen binnen groepen ontstaan en polarisatie tussen groepen. Een van de aanbevelingen van de onderzoekers in het rapport is dan ook om meer scholing en tools te bieden om het handelingsrepertoire in dit kwadrant te vergroten. ‘De opkomst van nieuwe leergangen en incompanyscholingen voor professionals bij hogescholen door het hele land is daarom een goede zaak. Maar er is echt meer variatie nodig in de methodieken om te werken aan inclusie. In het land horen we bijvoorbeeld de behoefte aan dialogische tools om in te zetten tijdens een activiteit, als er spanningen zijn.’ Ze noemt Welkome wijk van MIND als goed voorbeeld om te werken aan inclusiviteit voor mensen met psychische kwetsbaarheden en WijKringen om mensen met een verstandelijke beperking zich welkom te laten voelen.

Twee picknicktafels

Visser geeft een voorbeeld waaruit de waarde van inwonersregie op beleidsniveau blijkt. In een van de onderzochte focuswijken wilden de bewoners twee picknicktafels plaatsen op het grasveld tussen hun drie flats. De gemeente vond dat geen goed idee, want zij redeneerden dat een bankje per definitie overlast zou veroorzaken. Ze wilden best een picknicktafel plaatsen, maar dan bij de sportvelden, áchter de flats. ‘Toen zeiden de bewoners: ‘Dan hoeft het niet voor ons, want op die plek zonder toezicht ontstaat juist overlast. Wij willen het alleen tussen de flats, waar we zelf toezicht houden.’ De community builder die hier werkte was in dienst van de gemeente, maar hij voegde zich naar de inwoners en hield voet bij stuk richting gemeente. Hij lobbyde en uiteindelijk kregen de bewoners wat ze wilden.’

Van uitvoeren naar ondersteunen

De bewoners zagen hier dankzij de stevige community builder dat het helpt om gehoord te worden als je met goede argumenten je standpunt duidelijk weet te maken en de weg kent binnen de gemeentelijke procedures en afdelingen. Dat is echter nog niet hetzelfde als dat de inwoners zelf ook meer invloed weten uit te oefenen, erkent Visser. ‘Er moet een eerste stap zijn. Je moet ergens beginnen. Vaak is dat toch om een groep actieve bewoners samen te stellen. Gaandeweg gaat het dan van zelf van uitvoeren door de community builder richting meer alleen nog ondersteunen.’

Balanceeract

Brummel herkent die ‘balanceeract’ zoals ze het noemt, bij alle buurten waar ze onderzoek deed. De bewonersregie neemt zeker toe, maar vrijwel overal is dat op het niveau van activiteiten, en niet zozeer op het niveau van beleidsbeïnvloeding. ‘En wanner er op dat niveau wél meer regie bij de inwoners komt te liggen, dan is het vaak bij de witte hoogopgeleide mannen.’ De beide onderzoekers hebben een aantal verklaringen voor deze constatering. De eerste komt van community builders zelf, die aangeven dat ze er eenvoudigweg niet aan toekomen vanwege tijdgebrek. Een andere verklaring ligt volgens Visser in een discrepantie tussen de theorie en de toepassing van ABCD in de praktijk. De belofte van meer macht bij de inwoners door politiserend te werken is er op papier wel, maar in de praktijk nauwelijks. Dat kan samenhangen met een punt dat critici van de ABCD-benadering wel eens noemen: ‘ABCD zoekt de oplossing binnen de eigen wijk en binnen de eigen krachtbronnen. En dus niet in de wijdere omgeving en in systeemproblemen.’

Zaken op de agenda

Net als bij de factor sociale inclusie kunnen community builders extra scholing en tools gebruiken om zelf krachtiger te worden in politiserend werken en om vervolgens ook de regie van inwoners te versterken. Visser maakt het concreet: ‘Hoe zorg je ervoor dat de verhalen naar buiten komen? Hoe krijg je zaken op de agenda? Dat kan bijvoorbeeld door iedereen consequent uit te nodigen bij activiteiten: ambtenaren, gemeenteraadsleden en wethouders. Hoe word je sterk in lobbywerk?’ Het gaat volgens hem ook over de omgang met verantwoordingsvraagstukken. Dat je als professional kunt uitleggen wat ABCD inhoudt, wat het kan opleveren en wat passende methoden zijn om de effecten van ABCD in kaart te brengen.

Alledaagse democratie

In het onderzoeksrapport van De Kracht van Samen is in dit verband ook aandacht voor alledaagse democratie. In de relaties die community builders met bewoners onderhouden speelt dat elke dag, net als bij bewoners onderling. Ze geven voorkeuren aan, delen argumenten en maken keuzes. Het zou volgens expert Marcel Spierts goed zijn als community builders dit duiden en samen met bewoners vervolgens ook uitzoomen naar het (gemeentelijke) democratische systeem. Ze kunnen laten zien dat ambtenaren en bestuurders ook afhankelijk zijn van de inwoners. Dat komt door de initiatieven en activiteiten die bewoners organiseren en ook doordat bewoners met veel zijn, waardoor ze een machtsfactor vormen. Op die manier krijgt de factor sociale empowerment ook meer invulling op beleidsniveau.

Oproep

Visser rondt af met de oproep om de ABCD-benadering vooral kritisch te blijven volgen. ‘ABCD is beloftevol, maar het blijft altijd nodig om te kijken hoe het nog beter kan.’ Hij doelt daarmee zowel op de ontwikkeling van nieuwe tools binnen ABCD in een Nederlandse context als op het versterken van de onderbouwing. ‘Al was het maar met het oog op de verduurzaming van de financiering, die veelal nog kortlopend is. Zonder een goede onderbouwing blijft ABCD kwetsbaar in de beleidscontext.’

Tekst: Tea Keijl
Beeld:  iStock