Bruggenbouwers tegen polarisatie

Overal werken vrijwilligers en professionals aan verbinding tussen mensen. Vernieuwende initiatieven brengen mensen bij elkaar en werken aan maatschappelijke rust. Zoals kunstfestival Stuck in the Middle?. Projectleider Janine Toussaint en onderzoeker Ad Korf leggen uit hoe zogenoemde ‘tussenmensen’ een sleutelrol kunnen spelen bij het verminderen van polarisatie.

Kunstfestival Stuck in the Middle? onderzoekt wat het betekent om een tussenmens te zijn. Denk bijvoorbeeld aan kinderen die tolken voor hun anderstalige ouders, of de buurtverbinder die conflicten helpt sussen tussen buren. Het kan ook iemand zijn die werkt voor een maatschappelijke middenveldorganisatie of een sleutelpersoon in de wijk. Het zijn mensen die soms druk ervaren door de verwachtingen die hun rol met zich meebrengt. Want, zoals een deelnemer schetste, de brug niet voor elke bruggenbouwer hetzelfde. Sommige tussenmensen komen makkelijker aan de overkant dan anderen.

Initiatieven om polarisatie tegen te gaan

Dit artikel maakt deel uit van een serie artikelen van Movisie over vijf initiatieven die op hun eigen manier polarisatie tegengaan:

Stuck in the Middle? is een artistieke en maatschappelijke zoektocht van kunstenaarscollectief Moving Arts Project (MAP) naar de rol van de ‘tussenmens’: mensen die niet simpelweg tot één groep behoren, maar juist de verbinding vormen tussen verschillende werelden. In een tijd waarin polarisatie toeneemt en mensen zich vaker terugtrekken in hun eigen bubbel, wil MAP deze vaak onzichtbare bruggenbouwers zichtbaar maken. Tussenmensen nemen, vaak zonder formele rol, het voortouw als verbinder, rolmodel of pionier. Ze handelen vanuit de wens bij te dragen aan een menselijkere samenleving. Maar dat gaat niet zonder spanning. Hun positie vraagt voortdurend balanceren tussen maatschappelijke verwachtingen en persoonlijke overtuigingen.

‘We willen de vaak onzichtbare verbinders ondersteunen, mensen die een onmisbare rol spelen in hun gemeenschap’

Om hun verhalen te verbeelden, werkt MAP met twaalf tussenmensen aan een participatief kunstproject. Samen met kunstenaars vertalen zij hun ervaringen naar sculpturen. Daarnaast trekt MAP de straat op met een mobiel voetstuk, waarop voorbijgangers worden uitgenodigd stil te staan bij hun eigen helden, mentoren of rolmodellen. De gesprekken en kunstwerken komen samen in een reizende tentoonstelling in Amsterdam. Tot en met 28 juni 2026 zijn nog onderdelen van deze tentoonstelling met onder andere een beeldenpark, theatervoorstellingen en fototentoonstellingen te bezoeken. Een kleinere versie reist vervolgens langs (landelijke) organisaties om de dialoog over de betekenis van de tussenmens voort te zetten.

Welk probleem wilden jullie aanpakken?

Janine Toussaint: ‘Met het project willen we de vaak onzichtbare verbinders ondersteunen, mensen die een onmisbare rol spelen in hun gemeenschap. We zien dat zij zich met hart en ziel inzetten voor de wijk en samenleving, maar dat hun inzet ofwel onopgemerkt blijft, of juist wordt verheven tot iets uitzonderlijks. Dat laatste levert vaak juist meer druk op dan echte erkenning. Er leeft dan de gedachte: je doet dit voor een betere wereld, dus we kunnen je eindeloos blijven bevragen voor gratis advies. Zo raken mensen vast op dat voetstuk, of ze komen er überhaupt niet op terecht omdat hun inzet als vanzelfsprekend wordt gezien. Tegelijkertijd zien we dat veel mensen omvallen. Zij zeggen: ‘Ik trek dit niet meer, iedereen verwacht van alles van me.’ Het is belangrijk dat deze mensen meer gezien en ondersteund worden. Niet door een gigantisch systeem op te tuigen, maar vooral door te begrijpen hoeveel deze mensen betekenen voor de maatschappij.’

Waarom werkt Stuck in the Middle?.

Polarisatie wordt mede gevoed door vooroordelen. Oplossingen richten zich daarom vaak op het verminderen van die vooroordelen. Sociaal contact en echte gesprekken blijken daarbij een krachtig middel te zijn: ze nodigen uit tot luisteren en empathie. Binnen Stuck in the Middle staan juist die gesprekken centraal, net zoals in het dagelijks werk van tussenmensen. Door verschillende perspectieven naast elkaar te zetten, ontstaat ruimte om aannames en oordelen te onderzoeken en nieuwe inzichten te laten ontstaan. Ad Korf: ‘Het feit dat de interventie mensen een podium geeft, ze aandacht geeft en hun verhaal laat vertellen, is heel waardevol. Het lijkt eenvoudig, maar het is juist daarin zo krachtig’. Toussaint vult aan: ‘Wat we doen, is perspectieven verzamelen. We gaan het gesprek aan met mensen, en daarna gaan we kwartetten met die perspectieven.’

‘De vanzelfsprekendheid dat je informele netwerken eindeloos kunt inzetten, klopt niet’

Veel tussenmensen zijn geen professionals in de traditionele zin van het woord. Juist daardoor zijn ze kwetsbaar als er te veel op hen wordt gesteund. Hun werk is vaak vrijwillig en vormt geen onuitputtelijke bron waarop altijd een beroep kan worden gedaan.

Waar loop je tegenaan bij het uitvoeren van Stuck in the Middle?.

Janine Toussaint: ‘De vanzelfsprekendheid dat je informele netwerken eindeloos kunt inzetten, klopt niet. Wij doen het zo nu en dan zelf ook. Dus voor ons geldt ook: alert blijven’. Korf vult aan: ‘Ik zie een bredere trend in de maatschappij, het middenveld en bij semi-overheden: meer doen met minder. Het is een efficiëntiedenken dat leidt tot meer afhankelijkheid van vrijwilligers. Door demografische en maatschappelijke ontwikkelingen, grijpen we snel terug op mensen die eigenlijk al onder druk staan.’

Kun je een voorbeeld geven van de impact van de tussenmens?

Toussaint: ‘We spraken iemand uit de wijk die jarenlang verschillende informele initiatieven voor vrouwen had opgezet. Dat heeft ze echt met hart en ziel gedaan. Omdat het om informele activiteiten ging, ontstond er een ander contact en diep vertrouwen binnen die groepen. Als er iets gebeurde, was dat meteen zichtbaar.’ Korf voegt toe dat deze sleutelpersoon een cruciale rol speelde bij een casus van huiselijk geweld. ‘Juist doordat zij letterlijk achter de voordeur kon komen bij deze familie, is daar echt iets veranderd. Daar hebben ook formele organisaties uiteindelijk veel baat bij.’

Heb je tips voor sociaal professionals en beleidsmakers?

Janine Toussaint: ‘Je kunt geen sociaal werker zijn zonder ook tussenmens te zijn. Daarbij komt de druk dat er effect moet zijn. Respect dus voor alle sociaal werkers: formeel of informeel. Dat is echt een superkracht in onze maatschappij. Dus wees ook trots op jezelf, want het is een moeilijke, maar ontzettend waardevolle plek die je inneemt.’